چقدر از رشد فزاینده قیمت خودرو ناشی از سوار شدن دلالان روی موج جنگ است؟

یک کارشناس اقتصادی گفت: اگر در داده‌های چند هفته تا چند ماه آینده افت تولید و تحویل یا گزارش‌های معتبر از کمبود ورق دیده شود، آن وقت می‌توان گفت علاوه بر موج انتظارات و سفته‌بازی، یک شوک عرضه واقعی هم وارد شده است. پس در «اکنون»، محتمل‌تر است که سهم بزرگ‌تر با کانال دلالی و انتظارات باشد.

به گزارش اقتصاد پرس؛ وحید شقاقی‌شهری، به تحلیل آثار آسیب صنعت فولاد بر خودروسازی و بازار آن پرداخته است.

اثر آسیب به فولاد باعث رشد قیمت در بازار خودرو شد یا شوک حاصل از تخریب صنایع؟

اثر واقعی «آسیب به فولاد» روی قیمت خودرو در بازار معمولا در کوتاه‌مدت سهم کوچک‌تری از جهش قیمت دارد، چون حتی اگر تولید یا لجستیک فولاد مختل شود، تبدیل شدن آن به «کمبود ورق خودرویی» و سپس «افت تیراژ خروجی خودرو» زمان می‌خواهد و چند هفته تا چند ماه تاخیر در آمار تولید و تحویل دیده می‌شود. علاوه بر این سهم ورق در بهای تمام ‌شده هر خودرو آنقدر نیست که به‌ تنهایی جهش‌های سریع و چندباره‌ قیمت بازار را در چند روز توضیح بدهد؛ مگر اینکه شواهد روشن از توقف خطوط یا جهش واقعی و پایدار قیمت ورق در معاملات صنعتی وجود داشته باشد. آنچه معمولا در همان روزها و هفته‌های اول قیمت بازار خودرو را جهشی کرد، «انتظارات تورمی و نااطمینانی» است که با رفتارهای سفته‌بازانه و واسطه‌گری تشدید می‌شود. مردم و فروشنده‌ها آینده بدبینانه (احتمال رشد ارز، کاهش عرضه، افزایش قیمت کارخانه) را پیش‌خور می‌کنند، عرضه دست‌دوم و حتی صفر تحویلی را نگه می‌دارند و بازار کم‌عمق می‌شود؛ در بازار کم‌عمق، قیمت با چند معامله محدود و حتی با آگهی‌گذاری جهت‌دار بالا می‌رود. بنابراین افزایش سریع و تند هفته‌های اخیر از نظر اقتصادی احتمالا وزن اصلی با کانال انتظارات و دلالی و اخلال خودخواسته در صنعت خودروسازی کشور قابل تحلیل است و اثر واقعی فولاد بیشتر زمانی پررنگ می‌شود که در ماه‌های بعد افت محسوس تولید و تحویل خودرو یا شواهد قطعی کمبود ورق خودرویی دیده شود.

لذا صنعت انحصاری خودرو در کنار محدودیت و اخلال در نظام واردات موجب شده با کمترین تکانه‌ای در ارز یا مواد اولیه، فرصت برای جهش‌های قیمتی صادر شود و اخلال در بازار رخ بدهد. متاسفانه بیماری صنعت خودروسازی کشور دهه‌هاست که موجبات نگرانی در جامعه را در پی داشته و در نظام انحصاری و مدیریت شبه‌دولتی چنین صحنه‌های تراژیک همواره برقرار است که با بهانه‌ای دست به اصلاحات قیمتی جهت سرپوش گذاشتن به ضعف مدیریت و بهره‌وری و پوشش هزینه‌های اضافی گذاشته شود.

قطعا انتظارات تورمی روی قیمت خودرو اثر داشته؛ اما این اثر چقدر است؟

از نظر اقتصاد کلان و «اقتصاد انتظارات» خبر آسیب یا اختلال در واحدهای بزرگ فولادی (مثل مبارکه) می‌تواند فورا روی قیمت بازار خودرو اثر بگذارد، حتی اگر هنوز هیچ کمبود فیزیکی رخ نداده باشد. دلیلش این است که خودرو در ایران تا حدی کارکرد دارایی پیدا کرده و قیمت بازار آن به جای اینکه فقط تابع هزینه امروز باشد، به ‌شدت به «قیمت مورد انتظار آینده» واکنش نشان می‌دهد. فعالان بازار احتمال افزایش نرخ ارز، افزایش هزینه تولید، کاهش عرضه در ماه‌های بعد و حتی اصلاح قیمت کارخانه را بالا می‌برند؛ پس فروشنده‌ها قیمت پیشنهادی را بالا می‌گذارند و خریداران هم برای جلو افتادن از گرانی آینده تقاضا را جلو می‌کشند. این مکانیسم می‌تواند در چند روز جهش ایجاد کند، بدون اینکه هنوز زنجیره تولید خودرو واقعا با کمبود ورق مواجه شده باشد. اثر واقعی «کسری ورق» زمانی غالب می‌شود که اختلال فولاد به کمبود ورق‌های مشخص خودرویی تبدیل شود و این کمبود در عمل تیراژ تولید یا سرعت تحویل خودروساز را پایین بیاورد؛ این مسیر معمولا با وقفه زمانی رخ می‌دهد، چون خودروسازان موجودی در جریان تولید، قراردادهای تامین و انبار دارند و توقف خط به‌ خاطر ورق معمولا فوری و سراسری نیست. بنابراین در جهش‌های کوتاه‌مدت آنچه بیشتر حاکم است، «بهانه‌پذیری قیمت» و انتقال ریسک به قیمت از کانال انتظارات است؛ اما اگر تا چند ماه بعد افت معنادار تولید و تحویل یا شواهد مستند از کمبود ورق خودرویی ظاهر شود، آن وقت می‌توان گفت علاوه بر انتظارات، یک عامل واقعی عرضه هم وارد شده و افزایش قیمت از حالت صرفا روانی خارج شده است.

به عبارت دیگر اگر کمبود واقعی ورق یا افت تیراژ واقعا رخ بدهد، انتظار می‌رود اثر بنیادین آن با تاخیر در هفته‌ها و ماه‌های بعد در تولید و تحویل‌ها دیده شود و آن زمان می‌تواند موج دوم افزایش یا تثبیت قیمت‌های بالاتر را رقم بزند؛ اما اینکه افزایش باید فقط در آینده رخ بدهد الزاما درست نیست، چون بازار ممکن است امروز قیمت را بر اساس کمبود «محتمل فردا» تنظیم کند اگر کمبود هنوز رخ نداده باشد.

اثر دستکاری قیمت از سوی دلالان در شرایط کنونی چقدر است؟

در افق کوتاه‌مدت فعلی (روزها تا چند هفته پس از شوک خبری)، از نگاه اقتصادی معمولا وزن اثر «رفتارهای بازار و واسطه‌گری و انتظارات» بیشتر از اثر واقعی آسیب به فولاد است. علت این است که بازار خودرو در ایران به‌ دلیل شکاف قیمت کارخانه- بازار، ضعف نظام رقابتی و محدودیت در واردات، کم‌عمق بودن معاملات و نقش شبه‌دارایی خودرو، به خبر و نااطمینانی بسیار حساس است. دلالان هم در چنین بستری با نگه داشتن عرضه، برجسته‌ کردن قیمت‌های مرجع در آگهی‌ها و معامله‌گری کوتاه‌مدت می‌توانند نوسان و جهش را تشدید کنند. این رفتارها «علت ریشه‌ای» شوک نیستند، اما ضریب‌دهنده‌اند، یعنی همان خبر اختلال صنعتی و سیاسی را سریع‌تر و بزرگ‌تر به قیمت تبدیل می‌کنند، بدون اینکه هنوز تغییری متناسب در مقدار عرضه واقعی خودرو رخ داده باشد.

اثر واقعی آسیب به واحدهای فولادی زمانی پررنگ و قابل انتساب می‌شود که به‌طور قابل مشاهده به زنجیره تولید خودرو سرایت کند. افزایش واقعی و پایدار قیمت ورق‌های خودرویی در معاملات، دشواری تامین برای خودروساز و در نهایت کاهش تیراژ یا افزایش تاخیر تحویل. این مسیر معمولا با وقفه زمانی رخ می‌دهد و اگر در داده‌های چند هفته تا چند ماه آینده افت تولید و تحویل یا گزارش‌های معتبر از کمبود ورق دیده شود، آن وقت می‌توان گفت علاوه بر موج انتظارات و سفته‌بازی، یک شوک عرضه واقعی هم وارد شده است. پس در «اکنون»، محتمل‌تر است که سهم بزرگ‌تر با کانال دلالی و انتظارات باشد؛ اما قضاوت قطعی نیازمند رصد همزمان تیراژ تولید، قیمت ورق خودرویی و وضعیت تحویل‌هاست.

قیمت خودروهای دست دوم نیز در بازار عمدتا به دلیل همان دستکاری رشد کرده است؟

رشد سریع قیمت دست‌دوم عمدتا نتیجه ترکیب چند سازوکار اقتصادی است و صرفا به «بازی دلالان» تقلیل نمی‌یابد، هر چند واسطه‌گری می‌تواند آن را تشدید کند. وقتی بازار صفر به ‌علت نااطمینانی، محدودیت عرضه و تحویل یا جهش قیمت‌ها دچار اختلال می‌شود، تقاضا به سمت دست ‌دوم به عنوان کالای جانشین منتقل می‌شود (اثر جانشینی) و همزمان مالکان برای حفظ ارزش دارایی یا انتظار قیمت‌های بالاتر عرضه را عقب می‌اندازند (کاهش عرضه موثر). در بازاری کم‌عمق و پرابهام همین عدم توازن تقاضا و عرضه کافی است تا قیمت‌ها تند بالا برود؛ دلالان با قیمت‌سازی در آگهی‌ها، نگهداری خودرو و معاملات زنجیره‌ای می‌توانند دامنه نوسان را بزرگ‌تر کنند، اما ریشه «طبیعی بودن» یا نبودن رشد به این برمی‌گردد که آیا متغیرهای بنیادین مثل نرخ ارز، هزینه جایگزینی (قیمت صفر) و ریسک دسترسی به خودرو تغییر کرده‌اند یا نه. اگر اینها جهشی شده باشند، بخشی از افزایش دست ‌دوم اقتصادی قابل انتظار است، ولی اگر افزایش خیلی فراتر از این عوامل باشد، سهم رفتارهای سفته‌بازانه و واسطه‌گری پررنگ‌تر می‌شود.

/اعتماد