مزیتهای جغرافیایی ایران؛ مانعی مقابل محاصره چندلایه آمریکا

استاد روابط بینالملل دانشگاه با بیان اینکه آمریکا تلاش میکند اهدافی را که نتوانسته از طریق جنگ، مذاکره و طرد اقتصادی محقق کند، از طریق طرح «دروازه آهنین» پیش ببرد؛ گفت: وسعت سرزمینی، طولانی بودن مرزها، دسترسی به آبهای آزاد در جنوب و همچنین دریای خزر در شمال مزیتهای ژئوپلیتیکی ایران هستند که محاصره کامل کشور را بسیار دشوار میسازند.
به گزارش اقتصاد پرس؛ ۲۰ نیرو و نهاد نظامی و غیرنظامی آمریکا در مقر سنتکام از ۱۶ آبان ماه سالجاری مستقر شدهاند تا طرحی موسوم به «دروازه آهنین» را علیه ایران اجرا کنند. مبنای این طرح، انسداد مرزهای ایران به ویژه در شمال است و هدف آن افزایش فشارهای اقتصادی و سیاسی با انگیزه وادار ساختن تهران به پذیرش خواستههای خود. با این همه درباره احتمال موفقیت این طرح به دلایل بسیاری، دیدگاههای منفی بیشتر از نگاههای مثبت است.
بسیاری از تحلیلگران معتقدند ایران، وسیعتر از آن است که بتوان محاصره کرد و برخی دیگر هم تاکید دارند که حتی بر فرض امکان اجرای این طرح، نتیجه مورد نظر آمریکا از آن حاصل نخواهد شد و تهران از خواستههای خود عدول نخواهد کرد. برای اجرایی شدن این طرح، اما به نظر میرسد دولت آمریکا بر همراهی همسایگان ایران، حساب باز کرده است؛ موضوعی که «نوذر شفیعی» استاد روابط بینالملل دانشگاه، به این همراهی همسایگان ایران با طرح دروازه آهنین آمریکا، چندان خوشبین نیست و تاکید دارد مزیتهای ژئوپلیتیکی ایران از یک سو و روابط راهبردی با همسایهای مانند روسیه از سوی دیگر، امکان محاصره کامل ایران و فروپاشی اقتصادی را به آمریکا نخواهد داد.
در ادامه مشروح گفتوگو با این تحلیلگر مسائل شبهقاره را میخوانید.
هدف دروازه آهنین، محدودسازی چندلایه ژئوپلیتیکی ایران است
آیا طرح موسوم به «دروازه آهنین» را باید تداوم سیاست فشار حداکثری دانست یا با مرحله جدیدی از راهبرد مقابله با ایران مواجه هستیم که هدف آن فراتر از تحریم اقتصادی، محدودسازی جغرافیایی و ژئوپلیتیکی ایران است؟ چه تغییری در محاسبات واشنگتن رخ داده که به سمت چنین الگویی حرکت کرده است؟
طرح «دروازه آهنین» به نظر من صرفاً تداوم سیاست فشار حداکثری نیست بلکه مرحله جدیدی از راهبرد آمریکا برای مقابله با ایران است. هدف این طرح، فرسایش راهبردی و محدودسازی چندلایه ژئوپلیتیکی ایران است؛ راهبردی که فراتر از تحریمهای اقتصادی عمل میکند. در حقیقت، آمریکا ابتدا تلاش کرد از طریق اقدام نظامی اهداف خود را پیش ببرد، اما نتوانست به نتیجه موردنظر برسد. سپس از طریق توافقهای سیاسی و بعد از آن با اعمال فشار اقتصادی نیز نتوانست سیاست خود را به نتیجه برساند. همچنین محاصره اقتصادی ایران در دریا نیز نتوانست اهداف موردنظر آمریکا را محقق کند. اکنون واشنگتن تلاش میکند از طریق مرزهای زمینی ایران، یعنی با محدود کردن مسیرهای زمینی و اعمال فشار بر کشورهای همسایه، سیاست خود را پیش ببرد.
این سیاست در ظاهر ماهیتی اقتصادی دارد، اما در اصل دارای ابعاد ژئوپلیتیکی و سیاسی-امنیتی است. محدود کردن مسیرهای تجاری و مالی ایران، محدودسازی مسیرهای تأمین کالا و افزایش هزینههای مبادله برای کشور، همگی اقداماتی هستند که اگرچه ظاهری اقتصادی دارند، در چارچوب یک هدف ژئوپلیتیکی گستردهتر دنبال میشوند. در دل این هدف نیز فرسایش و تضعیف و فرپاشی تدریجی اقتصاد ایران قرار دارد.
به عبارت دیگر، آمریکا تلاش میکند اهدافی را که نتوانسته از طریق جنگ، مذاکره و طرد اقتصادی دریایی محقق کند، این بار از طریق طرح «دروازه آهنین» پیش ببرد. در واقع، واشنگتن بهتدریج برنامهها و ابزارهای جدیدی را برای تضعیف اقتصاد ایران در دستور کار قرار میدهد. این روند با سیاست فشار حداکثری ترامپ آغاز شد، به محاصره اقتصادی و بعد به طرد اقتصادی رسید، تشدید فشارها ادامه یافت و اکنون در قالب طرح «دروازه آهنین» دنبال میشود.
بستن مرزهای ایران برای همسایگان، پیامدهای اقتصادی و اجتماعی دارد
آمریکا ظاهراً تلاش دارد با کنترل مسیرهای دریایی، زمینی و کریدورهای شمالی، ایران را در یک محاصره چندلایه قرار دهد. با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران، وسعت سرزمینی، مرزهای طولانی و دسترسی به دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان، اساساً محاصره کامل ایران تا چه اندازه از نظر ژئوپلیتیکی امکانپذیر است؟
از نظر ژئوپلیتیکی، محاصره کامل ایران بسیار دشوار است. دلیل این مسئله، وسعت سرزمینی ایران، طولانی بودن مرزهای آن و دسترسی به آبهای آزاد در جنوب و همچنین دریای خزر در شمال است. این ویژگیها در مجموع یک مزیت ژئوپلیتیکی برای ایران به شمار میروند. ایران حدود ۵ هزار و ۹۰۰ کیلومتر مرز زمینی با هفت کشور و حدود ۷۴۰ کیلومتر خط ساحلی در دریای خزر دارد که مزیت ژئوپلتیکی برای ایران است. نکته دیگر اینکه بخشهایی از مرزهای زمینی ایران، بهویژه در مناطق مرزی با عراق و ترکیه، کوهستانی و صعبالعبور است و همین مسئله کنترل کامل این مرزها را دشوار میکند.
علاوه بر این، بسیاری از کشورهای همسایه، بهویژه ترکیه و پاکستان، سیاست خارجی مستقلی را دنبال میکنند و به نوعی از استقلال راهبردی برخوردارند. اگرچه روابط این کشورها با آمریکا نزدیک است، اما حاضر نیستند به هر قیمتی همسایهای مانند ایران را از دست بدهند. برای مثال، ترکیه سالانه میلیاردها دلار با ایران مبادله تجاری دارد و پاکستان نیز از حجم تجاری حدود سه میلیارد دلاری با ایران برخوردار است. مشارکت در طرح محاصره ایران میتواند این فرصتهای اقتصادی را از این کشورها سلب کند. البته مسئله فقط هزینههای اقتصادی نیست. چنین اقدامی میتواند بذر خصومت و دشمنی میان ایران و کشورهای همسایه را بکارد.
شاید این وضعیت به سود آمریکا باشد، اما برای کشورهایی که در چنین طرحی مشارکت میکنند و در عین حال همسایه ایران هستند، در بلندمدت پیامدهای منفی جدی در روابط با ایران به دنبال خواهد داشت. از سوی دیگر، افکار عمومی در این کشورها نیز نسبت به چنین تصمیمهایی حساس است. برای مثال، در عراق نمیتوان بهسادگی مرزها را بست؛ در پاکستان نیز بستن مرزها بهراحتی امکانپذیر نیست، زیرا میتواند واکنشهای اجتماعی در پی داشته باشد. بنابراین، پاسخ پرسش شما این است که محاصره کامل ایران از نظر جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی، کار بسیار دشواری است.
روسیه در طرح دروازه آهنین با آمریکا همراهی نخواهد کرد
در طرح دروازه آهنین، کنترل کریدورهای شمالی و مسیرهای تجاری دریای خزر اهمیت ویژهای دارد. با توجه به موقعیت حقوقی و جغرافیایی این دریا و روابط ایران و روسیه، آیا خزر میتواند به یکی از مهمترین مسیرهای حفظ ارتباطات اقتصادی ایران تبدیل شود؟ محدودیتهای عملیاتی آمریکا در این پهنه چه تأثیری بر امکان اجرای طرح دارد؟
به هر حال دریای خزر و کریدور شمال- جنوب، یکی از مسیرهای بسیار مهم برای ایران به شمار میروند. مزیت این کریدور آن است که به روسیه ختم میشود؛ کشوری که بهسادگی حاضر نیست با آمریکا همراهی کند. روسیه پیوندهای عمیقی با ایران دارد و در عین حال، خصومتهای گستردهای با غرب، شامل اروپا و آمریکا، دارد.
بنابراین، مسکو در موضوع طرح «دروازه آهنین» با واشنگتن همراهی نخواهد کرد. به این ترتیب، ایران از ناحیه شمال و از طریق روسیه، از یک پهنه جغرافیایی گسترده و نوعی پشتیبانی استراتژیک برخوردار است. البته ایران و روسیه باید توجه داشته باشند که ظرفیت بنادر دریای خزر و همچنین کشتیهای موردنیاز برای حملونقل در این مسیر محدود است. بنابراین، لازم است برای رفع این چالشها و افزایش ظرفیتهای حملونقل و بندری، هرچه سریعتر اقدام کنند. در هر حال، صرف باز بودن مسیر شمالی ایران که به روسیه منتهی میشود، کافی است که هر طرح اقتصادی با هدف فروپاشی اقتصاد ایران را با چالش مواجه کند.
ایران باید در الگوی تجارت خارجی خود بازنگری کند و شرکای تجاریاش را متنوع سازد
در برابر چنین راهبردی، آیا توسعه روابط با همسایگان و دیپلماسی اقتصادی بهتنهایی برای مقابله با محاصره کافی است یا ایران به بازتعریف الگوی تجارت خارجی، تنوعبخشی به مسیرهای ترانزیتی و ایجاد ترتیبات اقتصادی و امنیتی پایدار با کشورهای منطقه نیاز دارد؟ مهمترین اولویتهای سیاست خارجی ایران برای جلوگیری از تبدیل شدن این محاصره به یک بحران بلندمدت چیست؟
به نظر من، صرف دیپلماسی اقتصادی کافی نیست. ایران باید در الگوی تجارت خارجی خود بازنگری کند؛ شرکای تجاری و مسیرهای ترانزیتی خود را متنوع سازد و در مجموع، ترتیبات اقتصادی و امنیتی پایداری با کشورهای منطقه ایجاد کند. منظور از ترتیبات اقتصادی و امنیتی پایدار این است که ایران بسیاری از چالشهای خود با کشورهای منطقه را حلوفصل کند، زیرساختهای لازم را به وجود آورد و همکاریهای اقتصادی، امنیتی و سیاسی را نهادینه سازد؛ بهگونهای که کشورهای همسایه به اجرای تفاهمنامهها و توافقنامههای مشترک متعهد باشند و از این طریق، تأثیرگذاری کشورهای ثالث بر روابط ایران با این کشورها کاهش یابد.
بنابراین، به نظر من، یکی از مهمترین اولویتهای سیاست خارجی ایران در شرایط کنونی، تقویت اقتصاد مقاومتی است. در این زمینه، بهویژه بر کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی تأکید میکنم. منظور من از اقتصاد مقاومتی صرفاً یک شعار یا اعمال فشار بر مردم از طریق افزایش هزینههای برق و گاز و مواردی از این قبیل نیست؛ بلکه اقتصاد کشور باید از نظر ساختاری و بنیادین تقویت شود. وابستگی به درآمدهای نفتی باعث شده است که کمتر به دنبال پیریزی بنیانهای مستحکم اقتصادی باشیم. بنابراین، این روند باید تغییر کند.
ما باید به سمت تعامل با محیط پیرامونی و همچنین نظام بینالملل حرکت کنیم تا از این طریق، زمینه فعالسازی کریدورها فراهم شود. در حال حاضر، به نوعی در حصر کریدوری قرار داریم و خروج از این وضعیت باید در دستور کار باشد. بهویژه باید کریدورهای شرقی- غربی را فعال کنیم؛ مسیرهایی که از چین آغاز میشوند و به اروپا میرسند و در صورت بروز درگیری در جنوب خلیج فارس و بهطور کلی منطقه خلیج فارس، کمتر تحت تأثیر قرار میگیرند. موضوع دیگر، حرکت به سمت ایجاد سازوکارهای مالی جدید است. متأسفانه وابستگی به سازوکارهای سنتی غربی، دست ایران را برای همکاری با سایر کشورها بهشدت بسته است. از این رو، باید به سمت انعقاد پیمانهای پولی دوجانبه با کشورهایی مانند چین، روسیه و هند و همچنین اتصال به سامانههای پیامرسان مالی، از جمله سامانه SPFS روسیه، حرکت کنیم تا از وابستگی به دلار و سوئیفت تحت کنترل غرب رهایی یابیم.
گام بعدی در شرایط کنونی، حفظ روابط با روسیه و چین است. دلیل این مسئله آن است که اساساً الگوی رفتاری متحدان یک کشور میتواند بر سیاستگذاری کشورهای رقیب تأثیرگذار باشد. به عبارت دیگر، اگر آمریکا به این جمعبندی برسد که چین و روسیه واقعاً با ایران همکاری میکنند و روابط عمیقی با تهران دارند، ممکن است در اتخاذ اقدامات جدی علیه ایران، از جمله تلاش برای فروپاشی، با احتیاط بیشتری عمل کند. چنین روابطی میتواند بر محاسبات و سیاستگذاری آمریکا در قبال ایران تأثیر بازدارنده داشته باشد.
برچسب ها :
ناموجود- نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
- نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : ۰